Kościół Gotycki Sarnowo

W niewielkiej wsi Sarnowo pod Chełmnem stoi gotycki kościół św. Marcina, który pamięta czasy krzyżackie. Ta średniowieczna świątynia z przełomu XIII i XIV wieku to jeden z najstarszych przykładów architektury sakralnej na Kujawach, zbudowany z kamienia polnego i cegły w czasach, gdy okolica należała jeszcze do państwa zakonnego.

Kościół usadowiony jest na szczycie wąwozu, otoczony starym drzewostanem i cmentarzem. Latem tonie w zieleni, zimą góruje nad dolinami – to miejsce ma w sobie spokój i klimat, którego nie znajdzie się w popularnych turystycznych trasach.

Historia kościoła w Sarnowie – od średniowiecza do dziś

Świątynia została wzniesiona w czasach, gdy wieś nosiła jeszcze niemiecką nazwę Kutemberg i podlegała komturstwu chełmińskiemu. Pierwsze udokumentowane wzmianki o kościele pochodzą z 1340 roku, choć sama budowla jest prawdopodobnie nieco starsza. Początkowo nosiła wezwanie św. Magdaleny – dopiero później patronem został św. Marcin z Tours.

Budowla powstała w typowym dla tamtych czasów stylu – z kamienia polnego przekładanego warstwami gruzu ceglanego i łamanego granitu. Górne partie i szczyt dobudowano później z cegły. To klasyczna gotycka konstrukcja jednonawowa, orientowana względem stron świata, z węższym trójbocznie zamkniętym prezbiterium od wschodu.

Dzieje kościoła to historia kolejnych zniszczeń i odbudów. W 1655 roku ucierpiał podczas potopu szwedzkiego. Odbudowano go około 1667 roku, a przed 1881 rokiem przeszedł gruntowną renowację. To wtedy powstała neogotycka kaplica grobowa rodziny Działowskich, która przylega do południowej ściany świątyni. Kolejne nieszczęście przyszło w 1938 roku – pożar poważnie uszkodził budynek. Rok później odbudowano kościół, dostawiając od północy neogotycką kaplicę i zakrystię oraz instalując sklepienie w prezbiterium.

W czasach, gdy nie było jeszcze dzwonnicy, dzwony zawieszono na jednym z rosnących obok kościoła kasztanów. To rozwiązanie, choć prowizoryczne, służyło parafianom przez wiele lat.

Co zobaczyć w kościele św. Marcina

Wnętrze kościoła kryje kilka wartych uwagi elementów. Między prezbiterium a nawą wisi srebrna lampa wotywna ozdobiona trzema polskimi orłami – to dar od generała Józefa Hallera, twórcy Błękitnej Armii, który w okresie międzywojennym mieszkał niedaleko, w Gorzuchowie. Haller wsparł też fundusz budowy marmurowych ołtarzy bocznych i ufundował grotę – kaplicę Matki Bożej na pobliskiej Górze św. Jana. W kruchtę wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą temu darczyńcy.

W ścianę wewnętrzną kościoła wmurowane są tablice upamiętniające dwóch miejscowych księży zamordowanych przez hitlerowców w Klamrach 1 listopada 1939 roku. To jeden z wielu śladów dramatycznych wydarzeń II wojny światowej, które dotknęły ten region.

Kaplica grobowa Działowskich to osobna część warta uwagi. Monumentalne epitafia świadczą o zamożności i pobożności tej szlacheckiej rodziny, która przez wieki była związana z okolicą. Neogotycka architektura kaplicy harmonijnie komponuje się ze średniowieczną bryłą głównej świątyni.

Położenie i otoczenie kościoła

Kościół stoi na szczycie wąwozu, co nadaje mu wyjątkowy charakter. Otacza go cmentarz ze starymi nagrobkami i oryginalnym sękatym krzyżem wyciosanym z pni świerków – prosta, ludowa forma, która dobrze oddaje charakter wiejskiej parafii.

Stary drzewostan wokół świątyni tworzy naturalną oprawę dla tego miejsca. Latem zieleń kasztanów i innych drzew sprawia, że kościół wydaje się ukryty w lesie, zimą natomiast jego sylwetka wyraźnie góruje nad okolicznymi dolinami. To malownicze położenie sprawia, że warto tu przyjechać nie tylko ze względów historycznych, ale też dla samego klimatu miejsca.

Na południe od kościoła i cmentarza znajduje się średniowieczne grodzisko – ślad jeszcze dawniejszej historii tego terenu, sięgającej czasów przedkrzyżackich.

Historia miejscowości – od Kutembergu do Sarnowa

Pod panowaniem krzyżackim wieś nosiła nazwę Rutenburg i należała do komturstwa starogrodzkiego, czyli chełmińskiego. Po wojnie trzynastoletniej stała się królewszczyzną, a na początku XVI wieku przeszła w ręce biskupów chełmińskich. W XVI wieku dzierżawił ją Mikołaj Głuchowski.

Taka historia własności jest typowa dla tego regionu – ziemie przechodziły z rąk zakonu krzyżackiego do korony polskiej, a potem często w ręce Kościoła lub szlachty. Każdy z tych okresów zostawił swój ślad w architekturze i kulturze miejsca.

Dla kogo to miejsce

Kościół w Sarnowie to przede wszystkim cel dla miłośników średniowiecznej architektury i historii. Nie jest to wielka katedra ani słynne sanktuarium – to skromna wiejska świątynia, która właśnie dzięki temu zachowała autentyczny charakter. Brak tłumów turystów pozwala spokojnie obejrzeć wnętrze i poczuć atmosferę miejsca.

Miejsce spodoba się też osobom szukającym cichych, malowniczych zakątków z dala od głównych szlaków turystycznych. Położenie na wzgórzu, stary cmentarz, otaczające drzewa – to wszystko tworzy klimat sprzyjający kontemplacji.

Dla rodzin z dziećmi może być to ciekawy punkt na trasie wycieczki po Ziemi Chełmińskiej, choć warto pamiętać, że to przede wszystkim miejsce sacrum – czynny kościół parafialny, nie muzeum. Zwiedzanie powinno odbywać się z szacunkiem dla miejsca i wiernych.

Praktyczne informacje dla zwiedzających

Kościół znajduje się w Sarnowie, około 35 km od Włocławka, w gminie Stolno w powiecie chełmińskim. Dojazd samochodem z Torunia zajmuje około 40 minut, z Grudziądza nieco mniej. Wieś leży nieco na uboczu głównych tras, więc warto korzystać z nawigacji.

Jako czynny kościół parafialny, świątynia jest otwarta przede wszystkim podczas nabożeństw. Msze święte odprawiane są regularnie – w parafii funkcjonują również filie w Robakowie i Wałdowie Szlacheckim. Jeśli chce się zwiedzić wnętrze poza czasem mszy, warto wcześniej skontaktować się z parafią.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny, choć można zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku. Zwiedzanie zajmie około 20-30 minut, ale warto zarezerwować więcej czasu, żeby spokojnie obejrzeć też otoczenie – cmentarz, kaplicę grobową i okoliczne wzgórza.

W samej wsi stoją też dwa nowsze pomniki – św. Floriana z 1997 roku i św. Krzysztofa z 1998 roku. Dla zainteresowanych średniowieczem dodatkową atrakcją może być wspomniane grodzisko na południe od kościoła, choć nie jest ono zagospodarowane turystycznie.

Parking można znaleźć przy kościele. W okolicy brak jest infrastruktury gastronomicznej czy noclegowej – to typowa kujawska wieś, więc warto zaplanować wizytę jako jeden z punktów szerszej wycieczki po regionie, łącząc ją na przykład z wizytą w Chełmnie czy Grudziądzu.

Od kilku lat w parafii odbywa się Droga Krzyżowa z Wałdowa do Sarnowa – wydarzenie religijne, które gromadzi wiernych z okolicznych miejscowości i jest kontynuacją tradycji zapoczątkowanej podczas misji ewangelizacyjnych.

Najlepszą porą na wizytę jest późna wiosna lub lato, gdy otaczająca zieleń jest w pełni. Zimą miejsce ma swój surowy urok, ale dojazd może być utrudniony przy niesprzyjającej pogodzie. Warto też pamiętać, że to żywa parafia – w czasie uroczystości kościelnych lepiej uszanować prywatność wiernych i nie przeszkadzać w nabożeństwach.