Klasztor Kapucynów Rywałd Królewski

Klasztor Kapucynów w Rywałdzie Królewskim to barokowy zespół klasztorny z XVIII wieku, położony zaledwie 3 kilometry od Radzynia Chełmińskiego na Pojezierzu Brodnickim. To miejsce znane z dwóch powodów – cudownej figury Matki Bożej zwanej Cygańską oraz internowania prymasa Wyszyńskiego we wrześniu 1953 roku. Dla jednych to cel pielgrzymkowy, dla innych fragment historii PRL-u, a dla miłośników architektury sakralnej – dobrze zachowany przykład kapucyńskiej zabudowy klasztornej.

Nie trzeba być szczególnie religijnym, żeby docenić klimat tego miejsca. Klasztor otoczony murem, z wewnętrznym dziedzińcem i krużgankami łączącymi go z kościołem, sprawia wrażenie oazy ciszy na kujawskiej prowincji.

Historia sanktuarium – od średniowiecza do czasów współczesnych

Pierwsze wzmianki o kościele w Rywałdzie pochodzą z 1319 roku, choć sama miejscowość została lokowana na prawie chełmińskim już w 1312 roku. Obecna świątynia to czwarta z kolei budowla w tym miejscu – poprzednie zniszczono podczas wojen, w tym trzynastoletniej wojny polsko-krzyżackiej w XV wieku.

Budowę obecnego kościoła rozpoczął w 1710 roku Piotr Czapski, kasztelan chełmiński. Prace ciągnęły się przez kolejne dekady i zakończyły się dopiero w 1738 roku. Dziesięć lat później, w 1748 roku, biskup Leski przekazał świątynię warszawskim kapucynom wraz z cudowną figurką Matki Bożej. Zakonnicy dobudowali klasztor, którego budowa trwała od 1756 do 1779 roku.

W nocy z 25 na 26 września 1953 roku funkcjonariusze UB próbowali wtargnąć do klasztoru z internowanym prymasem Wyszyńskim. Furtian odmówił otwarcia bramy w nocy, grożąc zwołaniem miejscowej ludności dzwonami. Kolumna aut musiała odjechać i wrócić dopiero o piątej rano, gdy zakonnicy szli na poranną modlitwę.

Matka Boża Cygańska – figura z niezwykłą historią

Głównym obiektem kultu w rywałdzkim sanktuarium jest drewniana figura Matki Bożej z Dzieciątkiem, datowana na przełom XIV i XV wieku. Według legendy wyrzeźbił ją rycerz krzyżacki z zamku w Radzyniu Chełmińskim – prawdopodobnie na początku XIV wieku. Figura ma 72 centymetry wysokości, wykonana jest z drewna lipowego i zaliczana przez historyków sztuki do typu Pięknych Madonn Tronujących, konkretnie do grupy Madonn „na lwach”.

Najbardziej charakterystycznym elementem figury są czarne peruki zdobiące postacie Maryi i Dzieciątka. To efekt niezwykłego wydarzenia z 1930 roku, gdy pewna Romka doznała uzdrowienia przed rzeźbą. Z wdzięczności obcięła swój długi czarny warkocz i ofiarowała go Matce Bożej. Z włosów wykonano peruki, które do dziś zdobią figurę – stąd popularna nazwa Matka Boża Cygańska.

W 1949 roku miała tu miejsce największa pielgrzymka polskich Romów, którzy na kolanach obchodzili świątynię, dziękując za ocalenie i uwolnienie z obozów koncentracyjnych. Do dziś Rywałd pozostaje ważnym miejscem pielgrzymkowym dla społeczności romskiej w Polsce.

Cela prymasa Wyszyńskiego – miejsce internowania

Dla wielu odwiedzających najważniejszym punktem zwiedzania jest cela na pierwszym piętrze klasztoru, w której od 25 września do 12 października 1953 roku internowany był prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński. To był początek jego ponad trzyletniego uwięzienia przez władze komunistyczne.

Komuniści wybrali Rywałd nieprzypadkowo – położenie klasztoru na prowincji, z dala od większych miast, umożliwiało pełną kontrolę i obserwację. Teren otoczony murem, dostępny tylko jedną drogą przez wieś, idealnie nadawał się do izolacji niewygodnego hierarchy.

Celę udostępniono pielgrzymom dopiero 19 lat po internowaniu prymasa. Dziś można zobaczyć skromne wnętrze z prostym wyposażeniem – świadectwo warunków, w jakich przebywał Wyszyński. To miejsce szczególnie poruszające dla osób interesujących się historią Polski XX wieku i relacjami państwa komunistycznego z Kościołem.

Co zobaczyć w klasztorze i kościele

Kościół to jednonawowa budowla barokowa z prezbiterium przykrytym sklepieniem konchowym na gutrach, a nawą – sklepieniem kolebkowym. Wnętrze nie zachwyca bogactwem zdobień, co jest typowe dla kapucyńskiej prostoty, ale właśnie ta surowość ma swój urok.

Oprócz cudownej figury Matki Bożej warto zwrócić uwagę na ołtarz główny i boczne, pochodzące z XVIII wieku. Kościół połączony jest krużgankami z klasztorem, który zbudowany jest na rzucie prostokąta wokół wewnętrznego dziedzińca zwanego claustrum – typowego dla architektury kapucyńskiej.

Cały zespół klasztorny otoczony jest murem z XVIII i XIX wieku. Przy klasztorze znajduje się również cmentarz zakonny – niewielki, ale klimatyczny.

Figura Matki Bożej Rywałdzkiej pierwotnie stała w kaplicy zamkowej w Radzyniu Chełmińskim, potem w przydrożnej kapliczce, zanim trafiła do kościoła w Rywałdzie. Jej historia została opisana w powieści „Ballada o rycerzu Krzyża”.

Dla kogo to miejsce i ile czasu przeznaczyć

Rywałd to miejsce uniwersalne. Pielgrzymi znajdą tu ciszę i możliwość skupienia, miłośnicy historii – ślady trudnych czasów PRL-u, a zwykli turyści – ciekawy przykład architektury sakralnej i fragment kujawskiego krajobrazu. Rodziny z dziećmi też mogą tu zajrzeć, choć nie ma tu specjalnych atrakcji dla najmłodszych – to raczej miejsce na spokojny spacer i chwilę wytchnienia.

Na zwiedzanie kościoła i klasztoru wystarczy godzina, może półtorej, jeśli chce się spokojnie obejrzeć celę prymasa i posłuchać historii miejsca. Warto połączyć wizytę z wycieczką do pobliskiego Radzynia Chełmińskiego, gdzie znajduje się zamek krzyżacki – to zaledwie 3 kilometry.

Informacje praktyczne – dojazd, godziny otwarcia, ceny

Rywałd Królewski leży około 3 km od Radzynia Chełmińskiego i około 20 km od Grudziądza. Dojazd samochodem jest najprostszy – można dojechać bezpośrednio pod klasztor, gdzie jest miejsce do parkowania. Z Grudziądza można dojechać drogą wojewódzką 534 w kierunku Radzynia Chełmińskiego, a następnie skręcić w kierunku Rywałdu.

Kościół jest otwarty codziennie, można wejść podczas mszy świętych lub w godzinach otwarcia dla zwiedzających. Zwiedzanie celi prymasa Wyszyńskiego wymaga wcześniejszego uzgodnienia z zakonnikami – najlepiej zadzwonić pod numer +48 56 688 68 97 i umówić się na konkretną godzinę. Więcej informacji można znaleźć na stronie www.rywald.kapucyni.org.pl.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny, podobnie jak zwiedzanie celi prymasa, choć mile widziana jest dobrowolna ofiara na utrzymanie klasztoru. Nie ma tu kasjerów ani biletów – po prostu wchodzi się, ogląda i ewentualnie zostawia ofiarę w skarbonce.

Najlepszy czas na wizytę to dni powszednie, gdy jest spokojnie i można w ciszy obejrzeć wnętrza. W weekendy i podczas odpustów (główny odpust przypada w połowie września, 12-14 września) bywa tłoczniej przez pielgrzymki. Dla osób szukających atmosfery pielgrzymkowej to dobry moment, dla preferujących ciszę – lepiej wybrać inny termin.

Adres: Rywałd Królewski 48, 87-220 Radzyń Chełmiński. Najbliższe większe miasto to Grudziądz, stamtąd można dojechać w około 20-25 minut samochodem.